Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Hljóð spýðeg allar kindir, meiri og minni mögu heimdallar.Það er það, það er það.Það er það, það er það.Það er það, það er það.Fyrir utan allt annað, þá fáum við meira að segja stavrófið frá grekkjum.Stavrófið þeirra hefur verið notað til að skrá gríska tungu frá því um þúsund árum fyrir okkar tímatal.Öll evrósk stavróf eru talin verið að leta því, beint eða óbeint.Það þróaðist út úr fönikíska stavrófinu sem var lagað til og breytt svo að það fjalli betur að rítjum grísku.Þetta var meðal annars kjart með því að taka upp all marga nýja bókstafi,fella einhverja brott og breyta hlutverki annara.Ögþess var tekin upp aðgreining sérhljóða og samhljóða sem ekki er gerður greinar munur áí rítun svo kallara semitískra mála eins og fönikíska stavrófið var.Þannig urðu semitísku samhljóðarnir Alef, He, J, Aji og Vafað grísku bókstafunum Alfa, Epsilon, Jota, Omikron og Upsilonsem standa fyrir sérhljóðin A, E, I, O og U.Gríska stavrófið hefur því verið til í um þrjú þúsund ár.Eins og gefuraskilja hefur það tekið all miklum breytingum á þeim tíma.Á fyrstu 500 árunum tók það að skiptast í tvær megin greinar sem þó var lítill munur á.Östurgreinin var kvæðluð jóníska stavrófið.Á fymtu öld fyrir okkar tímatal ákvaðu aðfinningar,jóníska stavrófið, sem ritað var í fornt grískuborginni Miletos,skildi verða opinbert gríst stavróf.Á næstu 50 árum var það tekið upp í stað allra annar að gerða af gríska stavrófunuog þetta er það sem kallaði er heið klassiska eða fornt gríska stavróf.Af vesturgreininni spratt stavróf etruskaog út af því þróaðist latínulitrið sem notaðið er í mismunandi útgáfumí rómanskum og germanskum ákvaðum.Þar á meðal íslensku.Og þarna fyrir um 3000 árum, þegar gríska stavrófið þróaðist út frá fjönikíska stavrófunu,var það upphæflega ritað frá hægri til vinstri,eins og það fjönikíska og önnur semitísk stavróf.En smátt og smátt var farið að skrifa það í báðar áttir.Það er að segja, línurnar voru skrifaðar til skiptis frá hægri til vinstriog frá vinstri til hægri.Á endanum var farið að skrifa frá vinstri til hægrisem það leiti sem klassíst gríst letur festist í sessi,var gríska alfarið rituð frá vinstri til hægri,eins og latínuletrið sem við þekkjum og notum.Svo aðferða að skrifa textan til skiptis í báðar áttir,kallast bústrófetón.Orðið er gríst, nema hvað,og merkir að snúa sér eins og uksi sem dregur pló.Þetta er mjög lísandi orð, það er ekki eitthvað að segja annað.Það eru 24 bókstafir í gríska stafróf,og þetta stafróf hefur reynst gaglegt í stærðfræði og fleiri greinum.Þótt stærðfræði sé að æfa forn grein,mótaðist tákmál hennar að mestur leiti eftir lokum í þalda.Kristín Bjarnadóttir, stærðfræðingur og fyrirverandi profesor,fjallar um það í grein á vísinda vefnum.Hún bendir á að notkun grískra bókstafa í stærðfræðimegi meðal annars reykja til þess að mentamenn fyrir alda,sem notuðu latínuletur,hafi verið læsir á latínu og grískjöfum,sko, og geta grepið til gríska stafrófsinsþegar latniska stafrófi dögða ekki til.Og stundum þeir ekki heppilegt að hafa hliðstæðastafií grísku og latínu um hliðstæðahluti í stærðfræði.Bókstafirnir 24 hafa hver sitt nafl,en þar sem notkun þeirra er útbredd í málum sem nota latínuletur,hefur framburðurinn verið lagaður að hljóðkjörfum þessara málarétt eins og heiti bókstafa í latínuletri.Það á líka við.Í mörgum málum væri erfitt að bera þessi heiti fram upp á ný grísku,en íslenska og ný gríska deila ymsum málhjóðumsem eru ekki algjengi í öðru málum.Á íslensku myndu heitinn gamma, delta, lambda og sigmatil dæmis ekki hljóma svo framhandlega,en vennjunni samkvæmt kallast stafirnir þó gamma, delta, lambda og sigmaá íslensku eins og í ymsum öðru málum.En auðvitað eru ekki öll málhjóð sameinleg íslensku og grískuþví að hvert tungumál hefur sitt eigi hljóðkjörfiog þar aflegandi málhjóð sem eiga sér ekki öll samsverun í öðru málum.Í íslensku eru til dæmis ekki til rattað S-hljóðsem veldur okkur íslendingum oft vandræðum við framburð mála sem hafa þannig hljóð.Gríski bókstafurinn ZITA verður því SETA í okkar með þörum.Samkvæmt málfarsbankstofnunar, máli.ris, eru þetta nöfnstafana í gríska stafrófinuborinn fram upp á íslensku.Alfa, beta, gamma, delta, epsilon, zeta, eta, theta, jota, kappa, lambda, mi, ni, xi, omikron, pi, hró, sigma, tau, y,silón, fi, ki, psi og omega.Þegar umrita á úr grísku letri yfir á íslenska stafsetninguer einna best að fylgja leðbelandi reglum sem byrtar voru í málfregnumsem var rít íslenskarar málstöðvar árið 1997.Jón Sveinbjörnsson, Kristján Árnarsson, Svavar Ravn Svavarsson,Veturliði Óskarsson og Þorstett Þorstensson tóku þær saman.Málfregnir eru á tímaritt.ris,og áhuga sömum er bent á að finna reglurnar þar.Hér vinst ekki tóm til að fara rækilega í þær.Bókstafina í íslensku köllum við einu nafni Stavróf.Á flestum þeim málum sem næst okkur standaheitir Stavróf alfabet í ýmsum útfærslu.En svo flestir vita er þetta alþjóðlega heitisótt í fyrstu tvo bókstafina í gríska stavrófunu.Í nýgrísku eða grískun útíma máliheitir beta reyndar alls ekki beta, heldur vita.Og hljóðið sem stafurinn taknarer alls ekki samsvarandi b, heldur vaff.En látum það líka meðli hluta.Gríska hefur þróast og breyst stórkostlegaeins og tungumál gera yfir leitt.Í ensku kemur orðið alfabet gegnum latínu.Í forn ensku var alfabetið kallað Stavrófsem hljómar óneitanlega kunnulega.Enda segja orðsifja bækur,að íslenska orðið Stavróf sé töku orðúr forn ensku. Og þar höfum við það.Sennilega hefur Stavróf verið búið að verasvo lengi í málinu að það hefur öðlastríkisporgar að rétt áður en orðið alfabetkom til sögunar. Að mista kosti er þaðásetningur fyrsta málfræðingsinsí fyrstu málfræðirýtgerðinniað setja Íslendingum Stavróf.Húnum fannst latínu Stavrófið sem sagt ekki duga.Orðið alfabet er nefnilegaekki nefna svona 5-600 ára gamalt.Martin Luther minnist í borðræðum sínumá vitranen helst til latan munksem létt sér næja að fara með Stavrófiðí staðin fyrir tíðabænir og sagði svoÓ Guðminn, taktu þetta alfabetumog ræða því saman eins og þér sínist.Ef við vikjum aðeins út af bókstaflegriorðana hljóðan má ætla að munkurinn hafi átt viðað hann gæfi Guði leifi til að ræða stöfunum samaní þá bæn sem honum þoknaðist.Frá þessu er greint í bók sem nefnistHandy Book of Literary Curiositiesog kom út 1892.Sagt er að þetta sé ástæðið þess að Stavróffekk heitið alfabetum.Fjölmörg töku orði í Íslensku eru af grískum uppruna.Fæst þeirra eru komin beina leiður grískuheldur hafa þau farið ímsar krókaleiðir eins og algjengt er.Skoðum nokkur orð og byrjum að fá einnum dæmumum orðaforðan sem kom hingað með kristninnií gegnum latínu og önnur mál, svo sem ennsku.Orðaforði í kristninar sem hefur markað spórí líf fólksum allan heimer að stórum hluta sóttur til grísku.Þetta á viðum orðaforði í íslensku.Þetta á viðum orð eins og byblía, kirkja, postuli,munkur, patriarki og himniog líka djövull, kór, sálmur og musteri.Látum hér staðarnu með kirkjulegu orðinog snúum okkur að vísindunum.Því það er ekki bara trúarlífið sem byggist á grískumáli.Vísindi, fræði og listir sækja margt þangar líka.Grunnheitin í metrakjörfinusem er hluti af alþjóðlega einingakjörfinueru sótt í grísku.Þótt endingarnar séu í grunninn franskareru þær af grískum uppruna.Metri er dreyið af grískaorðinu metronsem merkir mælikvarðiog gram er af grískaorðinu grammasem merkir lítill þungi.Fórskeitin kíló, mega, giga, tera, mikró og nanoeru upprunin í grísku.Huttöku heiti í efnafræði byggjast mikið á grískuog til dæmis heitir stór hluti frumum efnana í lótukjörfinu grískum nöfnum.Sum af þeim hafa fengið al íslensk nöfnsvo sem vettni og súrefnien mörg hafa þó aðeins verið löguð af íslenskusvo sem endingum og beyingu.Skildleikin leini sér þó ekkisem dæmi mann efna helín og litín,neon, fósfor og klór,argon, króm og selen,arsen, kalsium og koparen þau eru miklu fleiri.Áhrif grísku,í læknis og lifjafræði eru ábyrrandiá alþjóðlegum vettongiog koma fram í flestum tungumálum,jafnvel í daglegu tali.Íslenskar heilbriðistjættir hafa alltaf veriðmjög duglegar að íslenska fagmáli sitt,til dæmis eru reglulegabyrtar íðorðagreinar í læknablaðinu.Þess vegna erugrísk heilbriðisorð lít greinanlegí daglegu íslensku máli,en öðru máli gegnir um skildmálá borði ennsku og norrænumálin.Aftur á móti nota þessarstjættir alþjóðlegu fræði orðiní sínu daglega tali hér á landieins og annar staðar í heiminum.Tökkum sem dæmiþá sér fræðilegna sem á íslenskukallast barnalegnar.Þeir heitapediatricians á ennskuog fyrsti luti þess orðs ergríska orðið pædossem þýðir barn.Kvennsjúkdomalegnar, sem við kallum svo á íslensku,heita á ennskugynaecologistsog rótt þesser gríska orðið gýneeða kona.Lítum nú aðeins að það sem oftar en ekkier aðal viðfangsefni þessa þáttarmálfræðina.Því hefur verið haldið framað latnesk málfræði sé fyrir myndinað málfræðireglum fyrir íslensku.Latina og íslenskaeru þó ekki að öllu leti einsog því hefur íslenska málfræðinfjarlægst á latnesku.Ímsa reglur hafa því dottið úteins og gefur að skiljaþótt aðrar séu enn í fullu gildi.Það sem gerðistaftur á móti hér er að viðíslenskuðum högtökinn og tölumtil dæmis um kín, tölu,fall, hátt, frumlag,viðsketi og svo framvegis.Á ennskutil dæmis heita þessihögtökk gender, number,case, mood, subjectog prefix.Á latinu heita þau svo genus,numerus, casus,modus, subjektumog prefixum.En svo heyra má eru ennskuheitin mjög líkari þeim latneskuenn íslensku högtökinn.Íslensku málfræðihögtökinn eru sum hver nokkugagsæg, en þau eru aðalegagagsæg af því að við höfum heyrtuð svo oftog lærtuð í skóla.Ef við hefðum lært þau latneskueða aðalegaðar íslenskarútgáður af þeim, er ekkivísta skólabörn á Íslandi myndiskilja þau neitt verð en þau íslensku.Því að þetta eru jafn afstæðhögtökk og erfið fyrir börn.Engin ætti aðskilja þessi orð sem svo að verisíg að hvetja til að taka upp latneskhögtökk því fær fjari.Hins vegar er ljóst að þau ganga ekkertverð í börn sem tala málsem eru skild íslenskuen þau íslensku í okkar börn.Og þaðkemur kannski ekki neinum á óvartað mörg af latneskuhögtökkunum koma uppaflegaúr grísku eins og genuseða kín á latinusams og var að gríska orðinu genospersona erprosopon, nominativuseða nefnifall er á grískuonomastike, svo dæmis ég hef nefnd.En fleirifræðigreinar væri hægt að tellja upphér sem sækja högtökk sín og heititil grísku. En látum þettaduga og snúum okkur að orðumsem við nótum dagstaglega og án umhúsunar og pælum aldrei íað eru komin úr grískuþótt við heyrum auðvitað að þau eru tökvörð.Jújú, við þettjumtenginguna við gríska sögu og menninguí sumum þessar orða. Fjölmarkiríslendingar hlaupa til dæmis Marathoná hverju ári og vitaeflaust að hlaupið er kent við bæinMarathon á Gríklandiog þjóðsögunna um sendibóðan semhljóp þaðan til aðfinnutil að flytja fregnir af sírigríkja og neig niður örendurað því loknu.Og ólimpíuleikarnir vita allir aðþeir eru kentir við ólimpíu á Gríklanditil forna.Færri hugsa líklega úti aðApotek er komið úr grísku.Við fengum það þó að sjálfsögðu úr dönsku.Og arkitekter líka gríst að upprönaauðvitað komið til okkar úr dönsku líka.Mörg orð sem viðgætum haldið að komið úr latinugera það sannarlega, oft með þiðkomið í dönsku, en eruupphavlega grísk.Orð eins og sinfonía,músík, rapsodía og jáfnveldgítar eru grísk að uppröna.Leiklistar orðinsena, drama, komedíaog tragedía eru grísk.Líka orðinfantasia og metafóra.Orð eins og fasi,pappir, prógram,þema, þerapía,allt saman gríska.Meira segja orðið skóli sem enginpælir yfirleitt í að sé tökku orði í íslenskuer komið úr grísku.Og er svotil nokkuð danskara ííslensku en marmelaði.Þið meði geta hvaðan þaðkemur. Jú, úr grísku.Orðið hefur þóbreyst nokkuð á leiðinni þaðan.Danir hafa líklegastrengiða úr fransku sem færða úrportugalsku. Þetta munupprönalega vera sulta úr kveðualdinni en það mun veraávöxtur róðarunnasem heitir á portugalskumarmelo. Marmeloer talið vera komið til fyrir hljóðbreytinguúr latneska orðinumeli-melum sem merkirsætt epli.Það er talið hafa uppáflegaátt við um ávöxt af eplatrisem grætt hefur verið á stopnróðarunna.En latneska orðið meli-melumer einmitt komið úr grískuaf orðinu meli-melonsem er samsettúr orðinu meli sem þýðir húnangog melon sem er epli.Og nú skulle viðhugsa aðeins um tengslinmillir eplis og melonu.En við förum ekki nánar út í þau hér.Þetta voru aðeins nokkuraf fjölmörgum í íslenskum orðumsem reykja má alltil grískuoft eftir ýmsum krókaleiðum.Og hér voru geniðsynni nefntfjölmörg algengorðeins og fóbía, frasi,akkilesarheil, káosog diskur.Já, og pipar og tótt.Orða vorði er búið í dag.Í fættinum herðum viðtvö erindi úr völusbáí lestri hertisar Þorvaldsdóttur leikonuog brot úrtango og nefylísarmeð grísku söngkoninni Harris Alexiú.Kormakur Marðarssonstjórnaði upptöku.Verðið sæl.Þorvaldsdóttur leikonuog stjórnaði?Aðnaplusn KentinfelirbareitviðviðviðviðviðviðviðviðviðTakk fyrir að hlusta.
